του Δρ. Μοχάμαντ Γιουσέφ | Πηγή: Middle East Monitor
Ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης, Ζοχράν Μαμντάνι, έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι θα δώσει εντολή στο αστυνομικό τμήμα της πόλης (NYPD) να συλλάβει τον Πρωθυπουργό του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, εάν πατήσει το πόδι του στη Νέα Υόρκη, επικαλούμενος το ένταλμα σύλληψης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ICC) εναντίον του. Ο Νετανιάχου καταζητείται από το ICC για πιθανά εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας εις βάρος των Παλαιστινίων στη Λωρίδα της Γάζας, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης λιμοκτονίας ως μέθοδο πολέμου και της στοχοποίησης αμάχων.
Παρά αυτές τις κατηγορίες, ο Νετανιάχου ανακοίνωσε στις 3 Δεκεμβρίου 2025 ότι σκοπεύει ακόμη να επισκεφθεί τη Νέα Υόρκη, απορρίπτοντας τις δηλώσεις του Μαμντάνι σχετικά με την εφαρμογή του εντάλματος του ICC. Αυτό γεννά ένα καίριο ερώτημα: Έχει ένας δήμαρχος στις Ηνωμένες Πολιτείες τη νομική εξουσία να συλλάβει έναν ξένο αρχηγό κράτους βάσει του διεθνούς δικαίου;
Για να το απαντήσουμε, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε τη θέση του Ισραήλ και των ΗΠΑ απέναντι στο ICC. Ούτε το Ισραήλ ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι συμβαλλόμενα μέρη στο Καταστατικό της Ρώμης, τη συνθήκη που ίδρυσε το ICC. Το Ισραήλ αρχικά το υπέγραψε αλλά στη συνέχεια απέσυρε την υπογραφή του, ενώ οι ΗΠΑ αντιτίθενται συστηματικά στη δικαιοδοσία του ICC επί των πολιτών τους και των συμμάχων τους.
Σύμφωνα με τα Άρθρα 12–15 του Καταστατικού της Ρώμης, το ICC έχει δικαιοδοσία στις ακόλουθες περιπτώσεις:
– Όταν ο δράστης είναι υπήκοος κράτους-μέλους ή όταν το έγκλημα διαπράχθηκε σε έδαφος κράτους-μέλους.
– Όταν κράτος-μέλος παραπέμπει μια υπόθεση στο Δικαστήριο.
– Όταν το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ παραπέμπει μια υπόθεση βάσει του Κεφαλαίου VII.
– Όταν μη μέλος αποδέχεται τη δικαιοδοσία με ad hoc διακήρυξη.
– Ή όταν ο Εισαγγελέας ξεκινά έρευνα αυτεπαγγέλτως (proprio motu).
Η Παλαιστίνη προσχώρησε στο Καταστατικό της Ρώμης το 2015 και τον Φεβρουάριο του 2021 το Προδικαστικό Τμήμα του ICC επιβεβαίωσε ότι το Δικαστήριο έχει δικαιοδοσία για εγκλήματα που διαπράχθηκαν στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη. Τον Νοέμβριο του 2024, το ICC εξέδωσε εντάλματα σύλληψης για τον Νετανιάχου και τον πρώην υπουργό Άμυνας, Γιοάβ Γκάλαντ, για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, μεταξύ των οποίων λιμοκτονία και δίωξη αμάχων στη Γάζα.
Το ICC δεν διαθέτει δικό του μηχανισμό επιβολής. Βασίζεται στα κράτη-μέλη για την εκτέλεση των ενταλμάτων σύλληψης. Το 2025, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις σε αξιωματούχους του ICC, συμπεριλαμβανομένων δεσμεύσεων περιουσιακών στοιχείων και απαγορεύσεων βίζας, για να εμποδίσουν έρευνες σχετικά με εικαζόμενα εγκλήματα Αμερικανών και Ισραηλινών αξιωματούχων στο Αφγανιστάν και την Παλαιστίνη.
Όταν η επιβολή του ICC μπλοκάρεται, το διεθνές δίκαιο παρέχει έναν εναλλακτικό μηχανισμό: τη διεθνή δικαιοδοσία (universal jurisdiction). Αυτή επιτρέπει σε οποιοδήποτε κράτος να ασκήσει δίωξη κατά ατόμων που κατηγορούνται για σοβαρά διεθνή εγκλήματα -όπως γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας- ανεξάρτητα από το πού διαπράχθηκαν τα εγκλήματα ή την εθνικότητα των δραστών.
Πολλές χώρες, όπως η Ελβετία, η Πορτογαλία, η Ισπανία, η Γαλλία και η Γερμανία, έχουν εφαρμόσει επιτυχώς αυτή την αρχή, όπως στην καταδίκη του πρώην Γκαμπιανού υπουργού Εσωτερικών, Ουσμάν Σόνκο, για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας το 2024 ή στην έκδοση εντάλματος σύλληψης από γαλλικό δικαστήριο κατά του Μπασάρ αλ Άσαντ, πρώην προέδρου της Συρίας.
Η πιο διάσημη περίπτωση διεθνούς δικαιοδοσίας είναι αυτή του Άντολφ Άιχμαν, του «αρχιτέκτονα του Ολοκαυτώματος». Τον Μάιο του 1960, η Μοσάντ απήγαγε τον Άιχμαν από την Αργεντινή και τον μετέφερε στην Ιερουσαλήμ, όπου δικάστηκε για εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και γενοκτονία εις βάρος του εβραϊκού λαού κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε στις 1 Ιουνίου 1962.
Το Ισραήλ δικαιολόγησε την απαγωγή επικαλούμενο τη διεθνή δικαιοδοσία, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να συλλάβει εγκληματίες ασχέτως εθνικότητας και τόπου τέλεσης των εγκλημάτων. Αντιθέτως, στην περίπτωση Άιχμαν δεν υπήρχε καμία σχέση της υπόθεσης με το Ισραήλ: ο δράστης ήταν Γερμανός, τα θύματα Γερμανοεβραίοι, τα εγκλήματα διεπράχθησαν στη Γερμανία, η σύλληψη στην Αργεντινή. Αυτό δημιουργεί ένα ισχυρό προηγούμενο, σύμφωνα με το οποίο οποιοδήποτε κράτος θα μπορούσε να συλλάβει τον Μπενιαμίν Νετανιάχου για εικαζόμενα εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Ο οργανισμός Trial International υποστηρίζει ότι όσοι διαπράττουν τέτοια εγκλήματα δεν μπορούν να απολαμβάνουν ασυλία λόγω πολιτικού αξιώματος, διότι τα εγκλήματά τους συνιστούν απειλή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Η πολιτική και διπλωματική ασυλία του Νετανιάχου δεν τον προστατεύει υπό το καθεστώς της διεθνούς δικαιοδοσίας, όπως έδειξε η περίπτωση του Αουγκούστο Πινοσέτ, πρώην ηγέτη της Χιλής, ο οποίος συνελήφθη στο Λονδίνο το 1998 βάσει ισπανικού εντάλματος.
Άλλη παρόμοια περίπτωση είναι η καταδίκη του Γκαμπιανού πρώην υπουργού Εσωτερικών Ουσμάν Σόνκο από ελβετικό δικαστήριο, το οποίο του επέβαλε ποινή κάθειρξης 20 ετών το 2024.
Αν συγκρίνουμε τη σύλληψη Άιχμαν με μια ενδεχόμενη σύλληψη του Νετανιάχου από τις αρχές της Νέας Υόρκης, παρατηρούνται πολλές ομοιότητες. Η εφαρμογή της διεθνούς δικαιοδοσίας για σύλληψή του δεν απαιτεί το Ισραήλ ή οι ΗΠΑ να είναι μέλη του ICC· αρκεί το γεγονός ότι τα εγκλήματα που αποδίδονται στον Νετανιάχου επηρεάζουν τη διεθνή κοινότητα και απειλούν την παγκόσμια ειρήνη και ασφάλεια.
Κάποιοι θα ισχυριστούν ότι το NYPD δεν έχει αρμοδιότητα, καθώς η εφαρμογή της διεθνούς δικαιοδοσίας στις ΗΠΑ υπάγεται στον νόμο περί εγκλημάτων πολέμου και μπορεί να απαιτεί ομοσπονδιακή έγκριση. Άλλοι θεωρούν ότι μπορεί να εφαρμοστεί ο νόμος Λίχι ή ο ποινικός κώδικας περί γενοκτονίας. Ωστόσο, η διεθνής δικαιοδοσία θεωρείται ότι πηγάζει από το εθιμικό διεθνές δίκαιο και από υπέρτερες δεσμευτικές αρχές (jus cogens) που δεν μπορούν να καταργηθούν ή παρακαμφθούν.
Νομικά, η δυνατότητα σύλληψης του Μπενιαμίν Νετανιάχου -όπως περιγράφεται από το ICC- υπάρχει και το διεθνές δίκαιο παρέχει μηχανισμούς επιβολής όταν τα κράτη-μέλη δεν συνεργάζονται. Η διεθνής δικαιοδοσία είναι ένας από αυτούς.
Η απειλή του δημάρχου της Νέας Υόρκης να συλλάβει τον Νετανιάχου αποτελεί σημαντικό βήμα προς την ενίσχυση της διεθνούς δικαιοσύνης και τον τερματισμό της ατιμωρησίας.
