Η νίκη του Ζόραν Μαμντάνι στην Νέα Υόρκη δημιούργησε μια νησίδα αισιοδοξίας στην Αριστερά παγκόσμια. Αυτό είναι αρκετά εύλογο, στον βαθμό που διέκοψε ένα καταθλιπτικό σερί επιτυχιών της Ακροδεξιάς. Επίσης, λίγο πιο άρρητα, επειδή μοιάζει σα να αποκατέστησε σε κάποιο βαθμό τη σχέση της Αριστεράς με τα συλλογικά σχέδια και τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα. Τίποτα από όλα αυτά δεν είναι λάθος. Αλλά επίσης δεν είναι ούτε εντελώς ακριβές ούτε αρκετό. Άλλωστε, έξω από το Μεγάλο Μήλο οι συσχετισμοί παραμένουν πολύ κακοί.
Οι δημοσκοπήσεις εν όψει των πολύ πιθανών πρόωρων βουλευτικών εκλογών στη Γαλλία, για παράδειγμα, είναι σοκαριστικές. Το πάλαι ποτέ Εθνικό Μέτωπο και νυν Εθνική Συσπείρωση της Μαρίν Λεπέν και του νεαρού δελφίνου της Ζορντάν Μπαρντελά συγκεντρώνει δυνητικό ποσοστό που ξεπερνά το 35%. Μαζί με την πιο ελιτίστικη ορντοφασιστική «Ανακατάληψη» του Ερίκ Ζεμούρ, το ποσοστό φτάνει το 40%. Και μαζί με την εναπομείνασα παραδοσιακή γαλλική Δεξιά, που οι διαφορές της με τις θέσεις της Ακροδεξιάς έχουν καταστεί αδιόρατες, το σύνολο ξεπερνά το 50%. Η Αριστερά, που απώλεσε γρήγορα τη φαινομενική και παράταιρη ενότητα του λεγόμενου «Νέου Λαϊκού Μετώπου», υποχωρεί. Η συμμαχία των παλιών της κομμάτων (Σοσιαλιστές, Κομμουνιστές και Πράσινοι) συγκεντρώνει όλη μαζί 18%, ενώ άλλο 8% συγκεντρώνει η «Ανυπότακτη Γαλλία» του Ζαν-Λικ Μελανσόν, που αρνείται να τεθεί κάτω από την ομπρέλα μιας ένωσης με σοσιαλ-φιλελεύθερα χαρακτηριστικά. Τέλος, το Κέντρο του Εμμανουέλ Μακρόν, με τις πέντε κυβερνήσεις που έπεσαν η μία μετά την άλλη τα τελευταία δύο χρόνια, περιορίζεται στο 13%.
Εάν επιβεβαιωθούν, οι μετρήσεις δεν αφήνουν περιθώριο για αμφιβολίες. Εφόσον μετά τη λήξη της προσωρινής «εκεχειρίας» προκειμένου να ψηφιστεί ένας υποτυπώδης προϋπολογισμός και να πληρωθούν οι δημόσιοι υπάλληλοι, η Βουλή διαλυθεί έπειτα από τις συνεχόμενες αποτυχίες να σταθούν κεντρώες κυβερνήσεις μειοψηφίας, η Ακροδεξιά θα βρεθεί στην κυβέρνηση. Είτε έχοντας κοινοβουλευτική πλειοψηφία είτε -στην καλύτερη περίπτωση- με οριακή μειοψηφία στη Βουλή. Οι φωνές που επισήμαιναν ότι η συνένωση γύρω από το «Νέο Λαϊκό Μέτωπο» δυνάμεων με εντελώς διαφορετικές στρατηγικές δεν θα μπορούσε να έχει υψηλό προσδόκιμο βίο δικαιώθηκαν. Αντίθετα, ο ενθουσιασμός από την ειδικών συνθηκών νίκη του ετερόκλητου συνασπισμού των αριστερών δυνάμεων τον Ιούλιο του 2024, αποδείχθηκε εξαιρετικά συναισθηματικός. Ακόμα χειρότερα: η προσδοκία ότι η γαλλική Αριστερά αποκαθιστούσε μέσω του Μετώπου αυτού τη σχέση της με τα λαϊκά στρώματα, καταρρέει. Όχι απλά η Ακροδεξιά αναδεικνύεται ο δέκτης της λαϊκής δυσαρέσκειας και αγανάκτησης -η κατά Φρανσουά Ντιμπέ «τράπεζα του θυμού»-, αλλά στο εσωτερικό της Αριστεράς, οι παραδοσιακές δυνάμεις, επιχειρούν -και όχι δίχως κάποια επιτυχία- να απομονώσουν και να εξουδετερώσουν την «Ανυπότακτη Γαλλία», που αποτελούσε κατά τεκμήριο το πιο λαϊκό κομμάτι της συμμαχίας.
Η γεωγραφία αυτού του πολιτικού συσχετισμού είναι σταθερή εδώ και χρόνια και αρκετά ενδεικτική του προβλήματος. Η Ακροδεξιά σαρώνει στη βαθιά Γαλλία, σε αγροτικές περιοχές χωρίς μεγάλες πόλεις. Ηττάται στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου η Αριστερά αλλά και το φιλελεύθερο Κέντρο κρατάνε ή και αυξάνουν δυνάμεις. Αλλά το σκηνικό αλλάζει ξανά όταν πηγαίνουμε στις παλιές βιομηχανικές ζώνες βόρεια και ανατολικά: εκεί η Ακροδεξιά κερδίζει τη θυμωμένη εκδικητική ψήφο των υποβαθμισμένων κοινωνιών. Σύμπτωση: θα μπορούσαμε να κάνουμε την ίδια περιγραφή, λέξη προς λέξη, για τις ΗΠΑ. Η κοινή ιδέα, δημοφιλής και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού είναι «ο λαός απέναντι στην ελίτ». Αντεστραμμένη, στερημένη από τα δημοκρατικά της χαρακτηριστικά και -τι ειρωνεία- χορηγούμενη από τους πιο πλούσιους κεφαλαιοκράτες στον κόσμο. Η νίκη του Ζόραν Μαμντάνι, ελπιδοφόρα χωρίς την παραμικρή αμφιβολία, δεν αλλάζει αυτό το σκηνικό. Σημειώνεται ακριβώς στην κατεξοχήν παγκόσμια καπιταλιστική μητρόπολη, εκεί δηλαδή όπου η Ακροδεξιά δεν βρίσκει σε αντίστοιχες ποσότητες τρομαγμένα μεσαία και παραδοσιακά εργατικά στρώματα για να πατήσει πάνω τους και ο αντιδραστικός alt-right λόγος δεν είναι πλειοψηφικός. Ακόμα περισσότερο: φαίνεται ότι αυτά ακριβώς τα στρώματα, μεταξύ τους και οι λευκοί εργάτες, στράφηκαν στην πλειονότητά τους προς τον αντίπαλο του Μαμντάνι, τον Κουόμο.
Ακροδεξιά και λαϊκά στρώματα
Φυσικά, το σκηνικό αυτό δεν περιορίζεται σε μία ή δύο χώρες. Σε όλον τον κόσμο, την τελευταία δεκαετία, η Ακροδεξιά ανεβαίνει καλπάζοντας πάνω στο άλογο λαϊκών στρωμάτων που έχουν μείνει χωρίς πολιτική εκπροσώπηση, την ίδια ώρα που η Αριστερά εμφανίζεται κυρίως ως η πολιτική δύναμη μορφωμένων μεσαίων στρωμάτων και ταυτοτήτων που αναζητούν μεγαλύτερη ορατότητα. Πίσω από αυτόν τον αμφίσημο πίνακα, πλάθεται μια νέα συμμαχία ανάμεσα στην Ακροδεξιά και το Πολύ Μεγάλο Κεφάλαιο, στα πρότυπα του Μεσοπολέμου ή και με πολύ καινούρια χαρακτηριστικά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ασφαλώς το πιο εμβληματικό σχετικό παράδειγμα, ωστόσο η τάση εμφανίζεται παντού στον δυτικό κόσμο, στον Νότο όσο και στον Βορρά. Όπου το οργανωμένο συνδικαλιστικό κίνημα διατηρεί ακόμα κάποιες από τις δομές του, η Αριστερά διατηρεί με τη σειρά της κάποιους θύλακες λαϊκότητας. Αλλού η κατάσταση γίνεται χειρότερη.
Η τάση αυτή, όπως είναι επόμενο, επηρεάζει και ανατροφοδοτείται από τον λόγο που εκφέρεται. Στην Ελλάδα, η Ακροδεξιά επιτέθηκε στο κίνημα για την Παλαιστίνη και στους ακτιβιστές που ταξίδεψαν μέχρι τη Γάζα, από τη σκοπιά των «απλών ανθρώπων» που αντιπαρατίθενται σε «καλομαθημένους βολεμένους», που δεν ασχολούνται με τα «πραγματικά λαϊκά προβλήματα». Το επιχείρημα είναι παραπειστικό, αλλά δεν είχε ασήμαντη επιτυχία. Λίγο πιο πέρα, ο άνθρωπος που αυτοπροσδιορίζεται ως ο σωτήρας της Κεντροαριστεράς, υποσχέθηκε πρόσφατα στον λαό όχι κάτι που να σχετίζεται με την αλλαγή των υλικών όρων της ζωής του, αλλά ένα «σοκ εντιμότητας». Κάποιος καλός συνάδελφος αποκάλεσε τη φράση αυτή ως «ευαγγέλιο του νοικοκυραίου στην πολιτική». Αν μη τι άλλο, δείχνει ότι ένα κομμάτι της φερώνυμης ως Αριστεράς, αποδέχεται ότι η Ακροδεξιά της έκλεψε οριστικά τον λόγο που σχετίζεται με τους υλικούς όρους της ζωής και φιλοδοξεί απλά να δανειστεί και αυτή με την σειρά της λίγο από τον συντηρητικό ηθικισμό της.
Έχει μια αναλυτική σημασία να εξετάσει κανείς τις ρίζες αυτής της μεταστροφής στην πολιτική εκπροσώπηση των χαμηλών στρωμάτων. Προφανώς, δεν είναι χωρίς σημασία ότι με την προσχώρησή τους στον σοσιαλ-φιλελευθερισμό, οι σοσιαλδημοκρατικές και αριστερές κυβερνήσεις υπήρξαν εδώ και σχεδόν μισό αιώνα πια εντελώς καταστροφικές για τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα. Η ιδέα ότι οι αριστερές κυβερνήσεις είναι πιο φιλολαϊκές από τις δεξιές είναι για τους περισσότερους ανθρώπους που ζουν στην Ευρώπη ένα θεωρητικό σχήμα και μόνο. Στη Γαλλία συνδέονται με την αποβιομηχάνιση και τις ιδιωτικοποιήσεις, στη Γερμανία με τη διάλυση του κράτους πρόνοιας, στην Ιταλία με τους πρωθυπουργούς της Goldman Sachs.
Αριστερά και ατομικοί μονόδρομοι
Όμως, πέραν από τις πολιτικές που ασκήθηκαν έχει μια σημασία να εξετάσουμε το σχήμα μέσω του οποίου λειτουργούν οι πολιτικές συσχετίσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Οι δυτικές κοινωνίες φτωχαίνουν και οδηγούνται σε ολοένα μεγαλύτερη ανασφάλεια, εξαιτίας φιλελεύθερων πολιτικών οι οποίες προτάσσουν την ατομική λύση ως μονόδρομο. Την ίδια ώρα η Αριστερά, ηττημένη στο ιδεολογικό πεδίο, ιδιαίτερα μετά την αποτυχία της να απαντήσει ικανοποιητικά στην κρίση του Κεφαλαίου, αναδιπλώνεται γύρω από τα ατομικά δικαιώματα και τις αναδυόμενες ταυτότητες. Ο σκοπός είναι πιθανότατα ευγενικός, αλλά χωρίς να το θέλει συγχέεται με την ιδέα της ατομικής λύσης -ιδιαίτερα καθώς δεν γεννά αρμούς στο εσωτερικό του και δεν συνδέεται με άλλα κινήματα στο εξωτερικό του- και κληρονομεί έτσι τη λαϊκή απέχθεια προς τον φιλελευθερισμό. Την ίδια ώρα, η Ακροδεξιά εκμεταλλαύεται το κενό για να αναφερθεί παραπειστικά σε συλλογικές υποστάσεις. Πρόκειται για καραμπινάτη απάτη, καθώς η συλλογική της ιδέα είναι το ξέσπασμα ενός εμφυλίου μεταξύ των φτωχών, πάνω στον οποίον θα μπορούν να στοιχηματίζουν οι πλούσιοι. Ελλείψει άλλων συλλογικών σχεδίων όμως, δημιουργεί την ψευδαίσθηση της ένωσης, γύρω από την οποία συγκροτούνται οι κοινωνίες και οι μηχανισμοί ιδεολογικής κυριαρχίας. Κάπως έτσι οι εργάτες στρέφονται προς αυτήν, αφού πρώτα αυτοπροσδιοριστούν ως λευκοί, ευρωπαίοι, άνδρες ή οτιδήποτε σχετικό.
Είναι προφανές ότι αυτή δεν είναι μια συνθήκη που αλλάζει εύκολα -σε αρκετές δυτικές κοινωνίες άλλωστε χρειάστηκαν δεκαετίες για να σταθεροποιηθεί. Πρέπει ωστόσο η προσπάθεια να ξεκινήσει από μια παραδοχή λίγο – πολύ ξεχασμένη: ότι η συνείδηση δημιουργείται κατά κανόνα από τους υλικούς όρους. Η Αριστερά αδυνατεί να μιλήσει ικανοποιητικά για τα φτωχότερα στρώματα των κοινωνιών επειδή σε μεγάλο βαθμό δεν συγκροτείται πλέον από αυτά, αλλά από περισσότερο ή λιγότερο δυναμικά μεσαία μορφωμένα στρώματα.
Ένας από τους λόγους για αυτό είναι το γεγονός ότι η Αριστερά αρνήθηκε ή απέτυχε να συντονιστεί με τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί στο εσωτερικό της εργατικής τάξης μετά την κρίση του 2008 και την πανδημία του 2020. Στον τεχνο-καπιταλισμό, καπιταλισμό της πλατφόρμας ή όπως αλλιώς ονομάζεται η σημερινή δομή εκμετάλλευσης, η Αριστερά έχει περισσότερους τεχνικούς και λιγότερους προλετάριους. Κι όμως οι αλλαγές αυτές δημιούργησαν αποικίες προλεταρίων χωρίς στοιχειώδη δικαιώματα, ευεπίφορων για μια πολιτική ριζοσπαστικής άρνησης του καπιταλισμού. Με λίγα λόγια, η Αριστερά μοιάζει να έχει ξεχάσει τη μήτρα από την οποία γεννήθηκε: την ταξική πάλη.
Χωρίς να αυταπατόμαστε ότι είναι εύκολο, έχει σημασία να αποδεχθούμε ότι προϋπόθεση για να ανακτήσει τη δυναμική της η Αριστερά είναι να συνδεθεί ξανά με συλλογικά σχέδια και να αποκαταστήσει τη σχέση της με την ταξική πάλη, στο πλαίσιο των κοινωνικών σχέσεων που δημιούργησαν δύο δεκαετίες βαθιάς καπιταλιστικής κρίσης. Δηλαδή, να μιλήσει ξανά για την σοσιαλιστική εναλλακτική.
